Türk dili ve kültürüyle ilgilenip de Andreas Tietze adını bilmeyen var mıdır? Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı’nı tamamladı, tamamlayacak derken bu doksanlık büyük Türkoloji âliminin ölüm haberi geldi. Geçen pazartesi günü (22 Aralık) Viyana’da beyin kanaması geçirerek ölen Tietze, o kolayca dil öğrenebilen şanslı insanlardandır; henüz lise öğrencisiyken modern Yunanca öğrenmiş. Ardından Rusça, hem de bir yaz mevsimi dağa çekilip onlarca Rus romanı okuyarak… Yine lisedeyken modern Arapça’ya, sonra Farsça’ya yönelmiş.

“Bu nasıl lise öğrencisi?” diyeceksiniz. Parantez içinde, liselerin eskiden bizde de “müthiş” okullar olduğunu belirterek Tietze’nin meraklı macerasını devam etmek istiyorum. Rusça’dan Türkçe’ye Viyana Üniversitesi’nde birinci sınıf hocalardan iktisat tarihi, Doğu Avrupa tarihi ve Balkan tarihi okuyan Tietze, Balkan dillerinin de neredeyse tamamını öğrenmişti. Balkanistik alanında Türkçe öğrenmeden ciddi bir iş yapılamayacağını anlayınca, üniversiteyi bitirir bitirmez, masa başında çalışan Avrupalı Türkologların aksine Türkiye’nin yolunu tuttu. On beş ay boyunca İstanbul ve Bursa’da kalarak Türkçe’sini geliştiren ve İtalya’da, İtalyan merkantilizminin tarım politikası üzerine hazırladığı tezle doktorasını aldıktan sonra Türkoloji çalışmalarına dönen Tietze, 1938 yılında, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde İngilizce ve Almanca okutmanı olarak göreve başladı.

1952 yılına kadar sürdürdüğü bu görevi sırasında vakıf kütüphanelerinde yazmalar üzerinde çalıştı; Helmuth Ritter’le bir Türkçe-Almanca Sözlük ve Redhouse’ın yeni baskısını hazırladı. İnanılmaz bir çalışma azmine sahip olan Tietze’nin 1958 yılında kaleme aldığı, Türkçe’de kullanılan İtalyanca ve Rumca menşeli gemicilik terimlerine dair eseri ise Türk dili çalışmalarına önemli bir katkı olarak kabul edilmektedir. Etimolojik lügat Tietze’nin bütün çalışmalarını bu kısa yazıda özetlemek elbette mümkün değil. Merak edenler, Prof. Dr. Hasan Eren’in TDK tarafından yayımlanan Türklük Bilimi Sözlüğü’nün “Yabancı Türkologlar” konulu birinci cildine bakabilirler.

Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı, hiç şüphesiz, bu büyük Türkoloji âliminin altmış küsur yıllık birikiminin bir bakıma “muhassala”sı niteliğini taşıyor. Bu lügatın A-E harfleri arasını kapsayan ilk cildi 2002 yılında Simurg Yayınları arasında çıkmıştı, ancak arkası gelmedi. Simurg’la eserin yayın haklarına sahip olan Avusturya Bilimler Akademisi arasında ihtilaf olduğu, Tietze’nin Türk Dil Kurumu’yla görüşmeler yaptığı söyleniyordu. Bu rivayetler ne derece doğrudur, bilmiyorum. Tietze’nin lügati S harfine kadar hazırladığı biliniyor. Devamı, öğrencilerinin rahatlıkla işleyebileceği fişlerdeymiş. Ümidimiz, eserin bir an önce tamamlanması, hukukî ihtilafın giderilerek basımının Türkiye’de tamamlanmasıdır. Artık Simurg mu olur, Türk Dil Kurumu mu olur, Kültür Bakanlıığı mı olur? Hangisi olursa olsun, doğru dürüst basıldığı takdirde kabulümüzdür.

Bizim yapmamız gereken bir işi, eloğlu yapmış, bari burnundan getirmeyelim. Necatigil ve Tietze Haa, Andreas Tietze eloğlu sayılır mı? Bir Türk hanımla evli olduğunu biliyordum; dört çocuğuna da Türkçe adlar verdiğini ise geçenlerde İlber Ortaylı hocanın yazısından öğrendim. Peki, müteveffanın mükemmel bildiği Türkçe’yi aksansız konuştuğunu, rahmetli Behçet Necatigil’in Türkçe’ye çevirdiği o nefis Malte Lauridis Brigge’nin Notları’nı (Ranier Maria Rilke) elden geçirdiği için ikisinin imzasıyla yayımlandığını, ancak Necatigil’in sonraki baskılarda her nedense onun imzasını çıkardığını biliyor muydunuz? Bu büyük mütebahhiri saygıyla ve minnetle anıyorum. Toprağı bol olsun!

tercumangazete.com - 30.12.2003

Biz de Tercüman gazetesinde yayımlanmış üstteki yazıya katılıyor, Andreas Tietze’ye toprağı bol olsun diyoruz.