Bundan birkaç yıl önce bir kitapevinde görmüştüm ilk kez. Kalın ve kocaman bir kitaptı kendisi. Daha doğrusu, Türkçeden Türkçeye sözlük setinin ilk cildiydi. İlgimi çeken kitabın kalınlığı değildi esasında, yazarıydı. Çünkü yazarı Türk değil Almandı.

Duyduklarıma göre, bir Alman bilimadamı, Andreas Tietze, Türk tarihinde yazılmış an kapsamlı Türkçeden Türkçeye sözlüğü yazıyordu. Cilt 1 (A-E) yeni çıkmıştı ve sadece kelimelerin anlamları verilmiyordu okurlara. Sözlüğün asıl adı “Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı” idi. Yani her kelime kaynağına inilerek araştırılmıştı.

Kitabın arka kapağına şunlar yazılı:

Türkiye Türkçe’si anıtı olan bu sözlükte: “Eski yahut yeni tüm sözcükleri alıyorum. Diyalektler de var. Yıllar önce yazdığım makaleler de sözlüğün bir parçası. Türkçeye yunanca’dan, italyanca’dan ve diğer dillerden giren sözcükleri de alıyorum. Seçilen sözcükler eski veya yeni, modern veya değil diye ayıklanmadan etimolojik kaynağı belli olan tüm sözcükleri de alıyorum. Şimdiye kadar hazırlanan sözlüklerde bazı sözcükler kasıtlı olarakalınmış, bazıları ise alınmamış. Benim hazırladığım sözlükte böyle bir şey olmayacak seçtiğim sözcükleri adalet ağaoğlu, dede korkut, fahri erdinç, musahipzade celal, fakir baykurt gibi yazarların eserlerinden yaptığım alıntılarla örnekliyorum.”

Doğan Hızlan’ın “Daima Edebiyat” isimli kitabından öğrendim ki Andreas Tietze hayatını kaybetmiş. Kendisine Allah’tan rahmet diliyorum. Büyük bir bilimadamı olan Andreas Tietze hakkında, Doğan hocamız şunları demiş:

Türk Dili Bir Sevdalısını Kaybetti

Türk diline, kültürüne Önemli eserler kazandıran Andreas Tietze aramızdan ayrıldı. Birçok dil bilen Tietze’nin Türkçesini dinleyenler, onun bir yabancı olduğuna inanmazlarmış Türkiye’de yayımlanan son çalışması; Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati idi. Birinci cilt A-E harflerini kapsıyordu. Tietze’nin ayrıntılı hayatını okuduğunuzda, dünya kültürüne, bizim kültürümüze, dil çalışmalarına verdiği emeklerin önemini uzmanlar dışında, meraklılar da fark eder. Türkoloji çalışmalarına katkısı çok büyüktür Tietze’nin. İlber Ortaylı’nın Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı’nın şömizine yazdığı biyografisini içeren yazıda benim de katıldığım bir yakınmada bulunuyor:

“Türkiye’ye ve Türkoloji çalışmalarına döndü. Edebiyat Fakültesi’nde Almanca ve ingilizce Lektörlüğü’ne atandı. Galiba Edebiyat Fakültesi onu hep bu görevde tutmakla alışılmış olumsuzluklarından birini daha tekrarlıyordu.”
Ne var ki, yurtdışındaki üniversiteler bu hatayı düzeltti, onun bilimsel düzeyine uygun mevkiler verdi.

Türkçe-İngilizce Redhouse sözlüğünün başındaki Tahrir Heyeti’nin içinde onun da adı vardır. Tietze, başlangıcından itibaren heyette çalışanlardandır. Sözlüğün birinci baskısı 1964′te yapılmıştır ve çalışmanın yirmi yıl sürdüğü önsözde Robert Avery imzasıyla yer alan yazıdan anlaşılmaktadır.

Andreas Tietze adını edebiyat okurları bir ünlü kitabın çevirisinden de anımsayacaklardır. Rainer Maria Rilke’nin Malte Laurids Brigge’nin Notları’nı Behçet Necatigil onunla birlikte çevirmişti. Çalgılı Kahvelerde Külhanbey Edebiyatı ve Numuneleri kitabında Tahir Alangu, Robert Anhegger, Walter Ruben’le birlikte Andreas Tietze’nin de imzası bulunur.

Andreas Tietze’nin yazıp Mehmet Ölmez’in derlediği Anadolu Türkçesindeki Yunanca, Islavca, Arapça ve Farsça Ödünçlemeler Sözlüğü (Wörterbuch der griechischen, slavischen, arabischen und persischen Lehnvörter im Analolischen Turkisch) uzmanlar için önemli bir sözlüktür. Dileğimiz, Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugalı’nın tamamlanmasıdır.

O artık kitaplarında yaşayacak.

Biz lügatı sadece 1. cildi olmasına rağmen aldık. Böyle büyük bir Türkçe sevdalısının açtığı yolun nice Türk genci tarafından izleneceğini umuyoruz ve Doğan Hızlan’ın dileğine katılıyoruz:

Dileğimiz Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatının tamamlanmasıdır.
Andreas Tietze’nin ruhu şadolsun…

Ayrıca bakınız: Andreas TIETZE’nin Standard Eseri, Avusturya Türk Bilim Ofisi